● آیا گرایش به شر در سرشت انسان وجود دارد؟
درباره گرایش یا عدم گرایش انسان به شرور، دیدگاههای متفاوتی مطرح شده که عبارتند از:
۱) برخی معتقدند که انسان گرایش به خیر و کمال مطلق دارد و هرچند خداوند فجور و تقوا را به او الهام کرده، اما تمایل او به تقواست و او به نیکیها گرایش دارد؛ مگر آن که محیط خانواده و تربیت غلط، او را به سمت فجور بکشانند که این، نوعی انحراف از فطرت و حقیقت است. بنابراین، انسان فطرتاً متمایل به حق است و گرایش به باطل، تحت تأثیر شرایط بر او عارض میشود.۱
طبق این دیدگاه، اگر انسان تحت تربیت غلط قرار نگیرد و محیط و خانواده او را به سمت فجور نکشند، انسان به طور فطری، راه خیر و سعادت را طی خواهد کرد و همواره نیکیها را برخواهد گزید.
انسان گرایان (مانند مازلو و راجرز) میگویند: انسان، استعداد خوب بودن و خوب شدن را دارد و اگر نیازهای اجتماعی یا تصمیمهای نادرست او دخالت نکنند، خوبی او، خود را نشان خواهد داد.۲
رمانتیستها (مانند روسو) نیز معتقدند: انسان از بدو تولد، صاحب یک خوبی طبیعی است و هر عمل بدی که انجام میدهد، ناشی از شرایط اجتماعی مخرّب است، نه ناشی از چیزی در ذات خود او.۳
۲) عدهای دیگر معتقدند که هرچند انسان مورد تکریم خداوند است، اما با این حال، خداوند او را موجودی هلوع، جزوع، منوع، ضعیف و عجول نامیده است و این اوصاف، ذاتی انسان هستند و نه عارض بر او؛ زندگی، اجتماع و محیط، این اوصاف را در او ایجاد نمیکنند؛ بلکه او این گونه آفریده شده است. اینان، علاوه بر آیات قرآن، سیر تاریخ طبیعی انسان را گواه مدعای خود میدانند و میگویند: تاریخ نشان میدهد که پرونده انسان، پر از سیاهی، تباهی، کج روی و مخالفت و عصیان در برابر حق میباشد.
از سوی دیگر، گرایش به حق، فداکاری، عدالت خواهی و عشق به نیکیها نیز همواره در نهاد انسان وجود داشته است. با این وصف، نمیتوان همه بدیهای انسان را معلول محیط، خانواده و جامعه دانست و معتقد شد که انسان، پاک و فرشته خو وارد این عالم میشود؛ اما جامعه او را آلوده میسازد؛ زیرا جامعه، چیزی جز انسانها نیست و تاریخ، عرصه تجلی طبایع انسانی است؛ هم در جنبه نیکیها و هم در جنبه شرور.۴
مطابق دیدگاه مزبور، انسان دارای دو نوع گرایش میباشد؛ گرایشهای متعالی و گرایشهای پست و به عبارت دیگر، گرایش به شر و گرایش به خیر.۵
برخی از اندیشمندان نیز انسان را دارای دو «من»، یکی «مَن» متعالی و دیگری «من» پست (حیوانی) میدانند و بر همین اساس، گرایشهای انسان را به دو قسم گرایشهای مقدّس و گرایشهای با محوریت «من» تقسیم میکنند. گرایشهای مقدّس را همان میل به خوبی، خیر، ...